„Pamięć Pogranicza” to program społecznej opieki nad historycznymi cmentarzami oraz dziedzictwem kulturowym na pograniczu polsko. Program skierowany jest do organizacji pozarządowych i grup nieformalnych, które chcą zaangażować się w ochronę historycznych cmentarzy oraz wielokulturowego dziedzictwa pogranicza. W ramach udziału Błażowskiej Nieformalnej Grupy Historycznej „Ocalić od zapomnienia” w projekcie 15 października w błażowskiej bibliotece odbyło się spotkanie z historykiem Krzysztofem Bielawskim – badaczem cmentarzy żydowskich, twórcą portalu cmentarze-zydowskie.pl, autorem książki Zagłada cmentarzy żydowskich. Bielawski, wieloletni specjalista ds. dziedzictwa żydowskiego w Muzeum POLIN, obecnie pracownik Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, opowiadał o historii i losach żydowskich nekropolii w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem kontekstu lokalnego.
Gość podkreślił, że na terenach dzisiejszej Polski powstało około 1200 cmentarzy żydowskich. Niemal wszystkie uległy w większym lub mniejszym stopniu dewastacji, zarówno w czasie II wojny światowej przez działania niemieckiego okupanta, jak i później przez władze komunistyczne, lokalne społeczności oraz indywidualne osoby. Macewy wykorzystywano jako materiał budowlany, płyty chodnikowe, a nawet tarcze szlifierskie. Tereny cmentarzy zamieniano na pola uprawne, boiska, place zabaw czy zabudowę. W wielu miejscach zachowało się zaledwie kilka procent oryginalnych nagrobków, a część kirkutów została całkowicie starta z powierzchni ziemi.
Swoją uwagę nasz gość poświęcił także cmentarzowi żydowskiemu w Błażowej. Istniała już w pierwszej połowie XIX wieku. Najstarszy zidentyfikowany nagrobek upamiętnia Perel, córkę Menisa, zmarłą w 1848/1849 r. Podczas wojny chowano tu ofiary egzekucji m.in. 26 osób zabitych przez Niemców. Do dziś przetrwało szacunkowo ponad 120 nagrobków w różnym stanie zachowania. Granice cmentarza wyznaczają fragmenty muru. Kilka lat temu studenci ze szkoły Re’ut w Jerozolimie w ramach projektu Gidonim zinwentaryzowali 75 macew.
Krzysztof przedstawił jak wyglądał pogrzeb żydowski. Prelegent mówił też o szerszym kontekście, o tym, jak po wojnie brakowało opieki nad żydowskimi miejscami spoczynku. Podkreślał, że cmentarze żydowskie to nie tylko miejsca pochówku, lecz także świadectwa wielowiekowej obecności Żydów w polskich miasteczkach, w tym w Błażowej, gdzie przed wojną społeczność żydowska liczyła ponad 900 osób a w czasie okupacji wzrosła do ok. 1100.
Spotkanie zakończyło się dyskusją m.in. o stereotypach krążących o naszych dawnych sąsiadach. Uczestnicy dzielili się lokalnymi wspomnieniami i pytaniami o stan błażowskiego kirkutu oraz możliwości jego dalszej ochrony. Krzysztof Bielawski zachęcał do dokumentowania i dbania o takie miejsca, przypominając, że pamięć o nich jest częścią wspólnej historii. Był z nami także były burmistrz Tyczyna, wielki entuzjasta historii, redaktor „Kroniki Tyczyńskiej” Kazimierz Szczepański. Pan Kazimierz przyczynił się do ogrodzenia cmentarza żydowskiego w Tyczynie. Podzielił się z nami swą wiedzą historyczną i swymi wspomnieniami.
Dziękujemy wszystkim, którzy spędzili z nami i z historią to czwartkowe popołudnie i wspomogli nasz szwedzki stół. Dziękujemy naszemu gościowi za ciekawą prelekcję.
Zapraszamy na kolejne spotkania w błażowskiej bibliotece.
Zdjęcia PDF – kliknij tutaj.
Jakub Heller
